Áhrif langs vinnudags

Í alþjóðlegri rannsókn sem var gerð fyrir fáum árum kom tvennt afar áhugavert í ljós: Í engu öðru þátttökulandi rannsóknarinnar voru fleiri (hlutfallslega) sem sögðust koma of þreyttir úr vinnu nokkrum sinnum í mánuði (eða oftar) til að sinna heimilislífi, en einmitt á Íslandi. Í aðeins tveimur löndum voru fleiri sem játtu því að þeim gengi illa að klára öll verkefni í vinnunni, en hér á landi. Hér ber að hafa í huga að þátttökulöndin voru fjölmörg; öll Norðurlöndin, mörg önnur Evrópulönd, Bandaríkin, Ástralía, Nýja-Sjáland og fleiri til.¹

Það er ábyggilega engin tilviljun að hér sé unnið mjög mikið – meira en í nágrannalöndunum og mikið á heimsvísu, og þess að fólk sé þreytt vegna vinnunnar, þreyttara en í fjölmörgum öðrum löndum. Orsakasamhengið er ekki baralíklegt, heldur næstum augljóst.

Hugum að því af hverju fólki gengur illa að klára verkefnin í vinnunni. Nú er það svo að framleiðni á Íslandi – þ.e., hversu mikið er framleitt á hverri unninni klukkustund – er öllu minni en á öðrum Norðurlöndum, minni en í mörgum öðrum Evrópulöndum og minni en í Bandaríkjunum. Þau lönd sem fylgja fast á eftir Íslandi í þessum efnum eru einkum lönd í Austur- og Suður-Evrópu.² Getur verið að þetta tvennt – erfiðleikar við að klára verkefnin og léleg framleiðni – sé vegna þess að á Íslandi sé vinnuskipulag – hvernig vinnan er unnin – verra en á öðrum Norðurlöndum og verra en í ýmsum öðrum löndum, t.d. Þýskalandi og Frakklandi? Það er mjög líklegt.

Stytting – áhrif og fordæmi

Stytting vinnudags ætti að hafa mjög jákvæð áhrif á heimilislíf. Færri ættu að verða þreyttir eftir vinnudaginn og fleiri stundir ættu að vera til staðar fyrir fjölskyldu og vini.

Það yrðu líka önnur áhrif, áhrif á sjálfa vinnuna. Eitt af því sem gerist yfirleitt samhliða og/eða í kjölfar styttingar vinnudagsins er að skipulagi vinnunnar er breytt.³ Það sem gerist þá yfirleitt er að afköst aukast á hverri unninni klukkustund. Þetta er vel þekkt mynstur. Þetta myndi hafa þau áhrif að færri myndu vera í vandræðum með að klára verkefnin í vinnunni, en áður, sem myndi svo áreiðanlega auka starfsánægju.

Vinnudagurinn hefur lítið styst á Íslandi undanfarin 30 ár. Meðalmaðurinn vann um sjö vinnudögum minna (að meðatali) árið 2008 en árið 1980.⁴ Í ýmsum öðrum löndum hefur hins vegar verið gripið til aðgerða til að stytta vinnudaginn, á þessu sama tímabili. Þekkt dæmi eru Þýskaland og Frakkland. Önnur dæmi eru S-Kórea og Bretland.⁵

Í stuttu máli þá hefur reynslan af styttingu vinnudagsins yfirleitt alltaf verið jákvæð. Slík stytting hefur yfirleitt ekki haft neikvæð áhrif á atvinnu, viðskipti – hagkerfið almennt.⁶

Því má líka bæta við að ýmsir fortíðarmenn okkar sáu fyrir sér að vinnudagurinn sem við myndum vinna, væri gerólíkur þeim sem við vinnum í dag. Einn þessara manna var enski hagfræðingurinn John Maynard Keynes. Hann skrifaði ritgerð sem ber titilinn, upp á íslensku, „Möguleikar barnabarna okkar til lífsviðurværis“, en ritgerðin var skrifuð árið 1930 þegar kreppan mikla var byrjuð að herja á heimsbyggðina.⁷ Hann sá fyrir sér að vinnudagurinn myndi styttast smám saman, þar til, um það bil árið 2030, að hann yrði í hinum þróaða heimi, um það bil þrjár stundir. Við hér á Íslandi erum heldur betur langt frá því. Trúlega er þetta engu að síður mögulegt – en þá þarf líka mjög margt að breytast.

Hvað svo sem líður framtíðardraumum Keynes, er eitt víst: Við getum og ættum að stytta vinnudaginn, sjálfra okkar vegna – sem og afkomenda okkar vegna. Verkalýðsfélögin þurfa nú þegar að taka við sér og hefja baráttu fyrir skemmri vinnudegi. Er þitt verkalýðsfélag að gera eitthvað í málinu?

Þessi pistill birtist áður á vefnum Innihald.is.

Á dagskrá fundarins er áframhaldandi umræða um nýja aðalnámskrá og mótun á stefnu Öldu menntamálum.

Eins og með alla aðra fundi hjá Öldu er fundurinn opinn og allir eru hvattir til að mæta og taka þátt

Þetta er allt vel. En það er ekki allt í lukkunnar velstandi hér á Íslandi, þrátt fyrir hátt þróunarstig. Það er við ýmislegt að etja. Það vita allir sem fylgjast með.

Langur vinnutími er eitt af því – málefni sem lítið hefur farið fyrir á seinni tímum. Íslenskt samfélag nefnilega sker sig mjög úr frá öðrum Norrænum samfélögum í vinnutíma. Á árinu 2010, sem dæmi, var fjöldi vinnustunda meðalmannsins tveimur stundum fleiri á viku hérlendis en í Svíþjóð, fjórum stundum fleiri en í Danmörku og sex stundum fleiri en í Noregi. Munurinn kann að hljóma smár, en þegar hann er skoðaður sem fjöldi vinnudaga á ári, kemur best í ljós hve mikill hann er: Hérlendis vann meðalmaðurinn um fjórtán fleiri vinnudaga árið 2010 en meðalmaðurinn í Svíþjóð, 23 fleiri en í Danmörku og 38 fleiri en í Noregi.¹ – Þessar tölur miðast við Íslenskan átta tíma vinnudag og 48 vinnuvikur eins og tíðkast hérlendis.

Svipaða sögu er að segja um Ísland í samanburði við Frakkland, Belgíu, Þýskaland, Holland og fleiri lönd í Evrópu – þótt munurinn sé minni.

En þar með er ekki öll sagan sögð. Atvinnuþátttaka á Íslandi er mjög mikil í samanburði við önnur þróuð og meðal-þróuð lönd. Tökum árið 2009 sem dæmi. Það ár, á Íslandi, voru 85% allra á aldrinum 15-64 ára í launaðri vinnu eða í leit að vinnu.² Þetta er með því hæsta sem þekkist. Engin af hinum Norðurlöndunum eru með svo mikla atvinnuþátttöku – í Danmörku var hlutfallið 81%, í Svíþjóð 79% – og helstu iðnríki Evrópu eru með lægra hlutfall – Þýskaland með 76%, t.d.³ Mikil atvinnuþátttaka hefur löngum einkennt íslenskan vinnumarkað⁴ – árið 2009 er ekkert „tilviljanaár“.

Þetta tvennt, vinnutíma og atvinnuþátttöku má skoða í samhengi. Þetta hefur Kolbeinn Stefánsson félagsfræðingur gert og borið saman mörg mismunandi lönd í þessu tilliti.⁵ Með því að margfalda saman meðalvinnustundir lands við atvinnuþátttöku (og deila með 100) kemur út meðalfjöldi vinnustunda allra þeirra sem eru á aldrinum 15-64 ára. Fyrir árið 2009 voru þær 1463 á Íslandi, 1265 í Svíþjóð, 1257 í Danmörku, 1249 í Finnlandi og 1112 í Noregi. Munurinn er greinilegur milli Íslands og hinna Norðurlandanna. Munurinn á Íslandi og Danmörku er, til dæmis, 26 vinnudagar þetta ár.

En aftur er ekki öll sagan sögð. Ef haldið er áfram og þetta sama reiknað út fyrir enn fleiri lönd – fjölmörg lönd í Evrópu, einnig Bandaríkin, Japan, Ástralíu, S-Kóreu o.fl. – kemur í ljós að á þennan mælikvarða var hvergi var unnið meira en á Íslandi meðal þessara landa (öll OECD löndin nánar tiltekið). Kolbeinn sýnir fram á að á þennan mælikvarða er unnið meira á Íslandi en í Suður-Kóreu. Verður það að sæta nokkrum tíðindum, því það þykir mjög mikið unnið í Suður-Kóreu. Eru S-Kóreubúar gjarnan taldir vera þeir vinnusömustu á jörðinni! Það skyldi þó ekki gert mikið úr því að meira sé unnið hér á landi en í Suður-Kóreu á þennan mælikvarða, munurinn er lítill og gæti stafað af skekkjum, því mælingar á vinnutíma verða seint hárnákvæmar. Þau samfélög sem komast einna næst S-Kóreu og Íslandi, eru Rússland (1440 stundir), Grikkland (1436), Tékkland (1361) og Eistland (1352). Allt samfélög sem eru vanþróaðri en okkar. Það ber að hafa í huga að árið 2009 er trúlega ekkert einsdæmi – vinnustundum hefur lítið fækkað síðan þá og atvinnuþátttaka er svipuð.⁶

Mikil atvinnuþátttaka er almennt jákvæð, um það er tæpast deilt. Vinnunni er með því móti dreift á fleiri hendur. En mikil vinna er hins vegar neikvæð. Og það er einmitt vandinn hér á Íslandi, við vinnum mun meira en við ættum að geta gert. Í þessu er bara eitt að gera: Stytta vinnudaginn, í það minnsta þannig að hann verði álíka langur og á öðrum Norðurlöndum – jafnvel styttri!

Stytting vinnudagsins ætti að vera forgangsmál hjá verkalýðsfélögunum. Vinnudagurinn á Íslandi ætti að geta verið orðinn álíka langur og á öðrum Norðurlöndum innan fárra ára.. Það er vel hægt fyrir jafn þróað samfélag og okkar að að stytta vinnudaginn. Það vantar bara að koma málinu í framkvæmd – rétt eins og gildir um ýmis önnur vandamál íslensks samfélags: Það vantar breytingarnar, allt annað er til staðar.

Þessi stytting ætti að fara fram á næstu 2-3 árum, í þrepum. Laun myndu haldast óbreytt (þ.e., heildarlaun) enda myndi fara fram breyting á því hvernig vinnan er unnin samfara styttingunni. Sú breyting ætti að geta skilað því að á styttri vinnudegi myndu afköst verða svipuð og fyrir styttingu. Og þar sem afköst (á hverri vinnustund) eru lægri en í nágrannalöndum okkar, þá er ástæða til að ætla að gera megi betur í þeim efnum – Ísland er ekki það frábrugðið nágrannalöndunum. Þar sem fyrirtækin ættu eftir styttingu að framleiða og selja álíka mikið og fyrir styttingu, þá ættu þau líka að geta greitt út óbreytt laun.

Það að stytta vinnudaginn er mikilvægt mál sem verkalýðsfélögin þurfa nú, öll sem eitt, að taka upp á sína arma og ná fram. Þetta hlýtur að vera eitt af þeirra brýnustu verkefnum.

Þessi pistill birtist áður á vefnum Innihald.is.

Á fundinum verður umfram allt ótrúlega gaman. Rætt verður um mál eins og þingsályktunartillögu um lýðræðisleg fyrirtæki og sitthvað fleira.

Eins og með alla aðra fundi hjá Öldu er fundurinn opinn og allir eru hvattir til að mæta og taka þátt.

Mættir voru: Halla Margrét, Hulda björg, Sólveig alda (er ritaði fundargerð), Björn Þorsteinsson, Sigrún Sigurðardóttir, Hjalti Hrafn, Kristinn Már (er stýrði fundi), Valgerður Pálmadóttir, Helga Kjartansdóttir, Þórður Björn, Júlíus Valdimarsson og Páll Heiðar.

1. Stytting vinnudags
Allt að gerast. Stefna félagsins verður send á verkalýðsfélög í pósti í þessari viku og kynnt opinberlega í kjölfarið. Endanlegt stefnuplagg kemur á vefinn í þessari viku.

2. Stefna lýðræðislegs stjórnmálaflokks
Þrjár stefnur sem félagð vinnur fyrir stjórnmálaflokkai: lýðræðismál, efnahagskerfið og sjálfbærni. Sú fyrsta frágengin og tekin til afgreiðslu á fundinum. Alda er ekki og hyggst ekki verða stjórnmálaflokkur.

Björn og Kristinn, hópstjórar stjórnmálahóps kynntu. Þátttökuferli fyrst og svo í þjóðaratkvæðisgreiðslur, ná samkomulagi áður en greidd eru atkvæði. Mikil krafa á gegnsæi. Stjórnvöldum er skylt að svara innsendum erindum efnislega. Slembival – allir þátttakendur með í umræðunni. Almenningur geti átt frumkvæði að málum í gegnum formlegt ferli. Fyrirtæki og fjármagn: hafi ekki hagsmunatengsl við fulltrúa almennings. Ábyrgð fulltrúa: flokkakjörnir skulu bundnir ákvarðunum flokka sinna. Að menn geti ekki gengið þvert á öll kosningaloforð. Nauðsyn þess að geta gert málamiðlanir í pólitík. Við sjáum þetta að það eigi að vera eðlilegra samband, ákvarðanataka, á milli almennings og stjórnmálamanna. Kosningarnar verða ekki lengur aðalatriðið. Mörg mál á gráu svæði en svo eru dæmi um að þingmenn fari langt út fyrir línuna. Taka ábyrgð á því. Vantar inn tímamörk á setu á þingi. Slembivalsfulltrúar eitt tímabil, 4 ár. Aðrir 8 ár. Þeir skoða tímamörk og bæta við. Annars samþykkt.

Aðrar stefnur væntanlega teknar fyrir á næsta stjórnarfundi.

3. Fjármál félagsins
Stjórnarmenn beygðu sig í duftið og þurfa að fylla út eyðublöð til að fá að stofna félagið á pappírum fyrir pappírspésana. Fá bankareikning og svona.

4. Grasrótarmiðstöð
Samþykkt á aðalfundi Grasrótarmiðstöðvarinnar: hvert aðildarfélag hefur eitt atkvæði. Allir geta fengið aðgang ef þeir uppfylla ákveðnar formkröfur. Hatursstefna er bönnuð í húsinu. Ef á að skuldbinda rekstrarfélagið þá gildir hlutafélagaformið. Ekki hægt að skuldbinda félög til að leggja fram aura. Gildir eingöngu um hærri upphæðir. Ákveðið að fækka í stjórn, úr fimm í þrjá. Þrír varamenn. Jón Þór fyrir Dögun, Guðmundur Ásgeirs og stungið upp á Ástu Hafberg fyrir Öldu. Fundir áfram opnir, allir fulltrúar aðildarfélaga sem mæta hafa atkv.rétt. Ef tekin er bull ákvörðun þá hægt að vísa til félagsfundar. Í Grasrótarmiðstöðinni verður ekki kosningamiðstöð. Dögun ætlar ekki að hafa kosningamiðstöð hér en þau fá læsta peningaherbergið.
Tillaga að Ástu Hafberg fyrir hönd Öldu í rekstrarfélag í stjórn, samþykkt á stjórnarfundi. Auglýsum varamann í stjórn á heimasíðu. Framkvæmdaráð sér um flest málefni hússins. Fundir auglýstir á heimasíðu Grasrótarmiðstöðvarinnar.

5. Vinnulag í Öldu
Viljum setja vinnulagið í formlegri farveg. Taka til skoðunar stöðuna, símenntun og skoða hvernig við högum okkur, sérstakleg hvað varðar jafnræði og jafnrétti. Helga Kjartans mun leiða verkefnið. Að Alda haldi áfram að vera lifandi, forðast stöðnun.

(Júlíus kom inn með látum.)

Að taka á móti nýju fólki. Hvað á að passa?

Að sækja upplýsingar til þeirra sem hefur komið á staka fundi; heyra hvað fólki finnst og hvað við getum gert betur. Fela fólki verkefni.
Að fundargerðir komi strax.

6. Ráðstefna um lýðræði í maí
10.-12.maí. Fishkin, einn þekktasti fræðimaður á sviði slembivals. Fullt af fræðiliði um þátttökufjárhagsáætlunargerð. Okkur býðst að fá Fishkin og fræðimenn á spjallfund á Öldu. Fimmtudagskvöld í næstu viku, nánar auglýst síðar. Okkur var einnig boðið að vera í pallborði ásamt stjórnmálamönnum og fræðimönnum. Samþykkt að Kristinn Már fari fyrir félagið og Halldóra Ísleifsdóttir.

Rætt um rangfærslur um beint lýðræði, sérstaklega í Kaliforníu. Bent á að víða séu sambærilegar reglur og í Kaliforníu en ekki sama skuldastaða og sömuleiðis að reglurnar hafi verið lengi en ekki leitt til bágborinnar skuldastöðu fyrr en nýlega. Einnig bent á að víða séu fulltrúalýðræðisríki sem séu í bágborinni fjárhagsstöðu.

7. Ályktun um stöðu mála í kjölfar hrunsins
Björn las yfir ályktun sem stjórnmálahópur bjó til. Efnislegar breytingar voru ekki margar en örlitlar orðalagsbreytingar.
Bæta inn: hvernig á að skila þessu til komandi kynslóða. – þjónar almannahag/hagsmunir heildarinnar og komandi kynslóða.
Við þurfum nýja skilgreiningu á lífsgæði: raunveruleg lífsgæði. Endurskoðun á gildum og hnykkja á því. (punktur 6). Punktur með menntakerfið: Alda fagnar nýrri námsskrá. Þeim stóru orðum þarf að fylgja eftir. Fjölmiðlar. Hitta Jóhönnu.

8. Önnur mál
Söfnum liði erindi frá Daða Ingólfssyni. Rætt um að ALDA geti ekki mælt með tillögum stjórnlagaráðs, nema ákvæði verði breytt um þjóðaratkvæðisgreiðslur, losa um þessar takmarkanir. Stjórnmál snúast um hvernig peningar dreifast. Það má ekki boða til þjóðaratkvæðisgreiðslu um fjármál. Atkvæðagreiðslu um lið fyrir lið, að þetta fari í stærra ferli. Að vinnan verði unnin betur. Við viljum ganga lengra. Nú er komið að því punkti að við ættum að segja að þetta hafi mistekist. Þetta þarf að gera aftur og betur mjög fljótlega. Ákveðið að Alda haldi sig við efnislega afstöðu sem birtist í ályktun um stjórnarskrármálið.

Kynntar hugmyndir um ráðstefnu í haust um lýðræði, þar á meðal um Porto Alegre. Stjórnmálahópur kemur ábendingum á framfæri við Þorleif Gunnlaugsson.

Björg Sigurðard. hafði samband við félagið og hefur áhuga á að framkvæma borgarafundi með þátttökulýðræðissniði. Félagið tekur vel í það og mun senda fulltrúa á undirbúningsfundi.

Fundi slitið og sagðir brandarar um stjórnmálamenn sem telja ómögulegt að haldnar séu þjóðaratkvæðagreiðslur sem bindi hendur fulltrúa almennings. Kröfuspjöld um vinnutímastyttingu gerð og haldið í kröfugöngu.